Keramisch of metalen katalysator: het verschil in verwerking en waarde

De drager is het binnenwerk van de katalysator: een blok met duizenden fijne kanaaltjes waar de uitlaatgassen doorheen stromen. Die structuur heet een monoliet en lijkt op een honingraat. Op de wanden van die kanaaltjes zit een dunne laag, de washcoat. In die washcoat zitten de edelmetalen die het werk doen: platina, palladium en rhodium.

De drager zelf is dus niet het waardevolle deel. Hij is de basis waarop het waardevolle materiaal is aangebracht. Maar het materiaal van die basis bepaalt wel hoe makkelijk de edelmetalen later terug te winnen zijn. Daarom maakt het verschil of je een keramische of een metalen monoliet in handen hebt.

Het grootste deel van de katalysatoren in personenauto’s heeft een keramische monoliet, meestal van cordieriet. Dat is een licht, poreus en bros materiaal met een grijze tot beige kleur.

Bij een metalen monoliet bestaat het binnenwerk uit dunne, gegolfde metaalfolie die is opgerold of gestapeld. Tussen de golven ontstaan de kanaaltjes. De washcoat zit op die folie.

Je hoeft een katalysator niet open te maken om te zien wat voor drager erin zit. Een combinatie van kenmerken aan de buitenkant geeft meestal voldoende houvast. Geen enkel kenmerk is op zichzelf sluitend, dus kijk altijd naar meerdere tegelijk.

Kijk in de opening

Aan de in- en uitlaatzijde kun je vaak het binnenwerk zien. Een keramische monoliet heeft een regelmatig patroon van kleine, meestal vierkante of zeshoekige cellen, in een mat grijze of beige kleur. Een metalen monoliet laat golvende lijnen zien, vaak in een spiraal- of S-vormig patroon, met een metaalachtige of donker verkleurde uitstraling. Dit is meestal het duidelijkste kenmerk.

Let op geluid

Schud de katalysator voorzichtig. Een keramisch binnenwerk dat gebroken is, rammelt: je hoort losse brokken bewegen. Een metalen binnenwerk breekt niet op die manier in stukken. Een intacte keramische katalysator rammelt overigens ook niet, dus stilte zegt op zichzelf weinig.

Weeg en vergelijk

Gewicht kan een aanwijzing geven, maar alleen in vergelijking met exemplaren van hetzelfde formaat die je kent. Het verschil hangt af van de bouw van de behuizing en de dikte van het binnenwerk. Gebruik gewicht daarom als bevestiging van wat je al ziet, niet als enige kenmerk.

Als het binnenwerk al zichtbaar is

Kom je een exemplaar tegen dat beschadigd of al doorgezaagd is aangeleverd, dan is het verschil direct te zien. Keramisch materiaal ziet eruit als een brosse, steenachtige honingraat die afbrokkelt. Metaal ziet eruit als strak op elkaar gewikkelde, gegolfde folie die buigt in plaats van breekt. Maak zelf geen katalysatoren open om dit te controleren. Dat is niet nodig voor de herkenning en een beschadigd binnenwerk kan de waardering juist nadelig beïnvloeden.

Dat keramische katalysatoren in de regel hoger worden gewaardeerd, heeft vooral met de verwerking te maken.

De edelmetalen zitten in de washcoat op de drager. Bij een keramische monoliet kan het hele binnenwerk uit de behuizing worden gehaald en worden vermalen tot een fijn poeder. Keramiek is bros, dus dat gaat relatief eenvoudig. Het poeder bestaat vrijwel volledig uit drager en washcoat, zonder staal van de behuizing. Dat maakt het goed te mengen en te bemonsteren, waarna het edelmetaalgehalte nauwkeurig kan worden gemeten.

Die nauwkeurigheid telt. Hoe betrouwbaarder het gehalte kan worden vastgesteld, hoe minder onzekerheid er in de waardering zit. En hoe minder onzekerheid, hoe minder reden voor een voorzichtige inschatting.

Bij een metalen drager is die aanpak niet zomaar toe te passen. Metaalfolie laat zich niet vermalen tot een poeder zoals keramiek. De washcoat zit vast op de folie, en de folie weegt in verhouding een flink deel van het binnenwerk. In de branche worden metalen dragers daarom op een andere manier verwerkt, bijvoorbeeld door ze te versnipperen en de coating mechanisch of via een smeltproces van het metaal te scheiden.

Dat heeft twee gevolgen voor de opbrengst. De verwerking is bewerkelijker en dus duurder. En omdat het edelmetaal verdeeld zit over een grotere hoeveelheid metaal, is het lastiger om een representatief monster te nemen en het gehalte nauwkeurig vast te stellen. Beide factoren drukken de waardering.

Een metalen katalysator is daarmee niet waardeloos. De edelmetalen zitten er nog steeds in en zijn terug te winnen. Alleen is de weg ernaartoe langer en minder precies, en dat zie je terug in wat het materiaal opbrengt. Meer achtergrond over hoe katalysatoren in het algemeen worden verwerkt, lees je op de pagina over katalysatoren recyclen.

Metalen dragers komen minder vaak voor dan keramische, maar in sommige categorieën zie je ze duidelijk vaker:

• Motoren. Motorkatalysatoren hebben vaak een metalen drager, omdat die beter bestand is tegen trillingen en weinig ruimte inneemt.
• Sportkatalysatoren. Katalysatoren voor tuning of hogere prestaties zijn vaak ontworpen op doorstroming en hebben regelmatig een metalen binnenwerk.
• Vervangingskatalysatoren. Een deel van de aftermarket-katalysatoren heeft een metalen drager. Die hebben daarnaast vaak een andere samenstelling dan originele exemplaren.
• Sommige katalysatoren dicht op de motor. Voorkatalysatoren direct achter het uitlaatspruitstuk hebben soms een metalen drager, omdat die sneller op temperatuur komt en beter tegen hitte en trillingen kan.
• Sommige industriële toepassingen. Bij bepaalde kleinere motoren en installaties worden ook metalen dragers gebruikt.

Dit zijn tendensen, geen vaste regels. Er zijn ook motor- en sportkatalysatoren met een keramisch binnenwerk. Herken dus altijd het exemplaar zelf en ga niet alleen af op de herkomst.

Het type drager is overigens maar één van de factoren die de waarde bepalen. Waarom de waarde van gebruikte katalysatoren zo uiteenloopt, lees je in het artikel waarom de waarde van een gebruikte katalysator zo sterk varieert.

Heb je gemengd materiaal liggen, dan pakt gescheiden aanbieden meestal beter uit dan alles samen in één partij.

Een gemengde partij wordt voorzichtig ingeschat. Wie een partij met onbekende verhoudingen keramisch en metaal beoordeelt, moet rekening houden met het minder gunstige deel. Dat kan de waardering van de hele partij omlaag trekken, ook van de keramische exemplaren die er los meer hadden opgeleverd.

Gescheiden materiaal is beter te beoordelen. Een partij met alleen keramische katalysatoren kan worden gewaardeerd op wat keramisch materiaal oplevert. De metalen exemplaren kunnen apart worden beoordeeld en de route volgen die daarbij hoort. Zo wordt elk type gewaardeerd op zijn eigen merites.

Praktische tips bij het sorteren:

• Sorteer op het kenmerk dat je het zekerst weet: het patroon in de opening.
• Houd twijfelgevallen apart in plaats van ze bij een van beide stapels te leggen.
• Houd daarnaast personenauto-, motor-, bedrijfswagen- en industriële katalysatoren gescheiden, en scheid ze van roetfilters.
• Laat katalysatoren heel. Een beschadigd binnenwerk maakt herkenning en waardering lastiger.

Wil je weten welke factoren naast het type drager meewegen in de waardering? Op de pagina over de waarde van een katalysator lees je hoe die tot stand komt.